Cà phê, Kiến thức, Nhân xanh

Terroir: Điều gì khiến hạt cà phê mang dấu ấn của 1 vùng đất?

terroir-giai-ma-huong-vi-goc-cua-hat-ca-phe

Terroir cà phê là gì? Độ cao, nhiệt độ, thổ nhưỡng ảnh hưởng đến hương vị cà phê ra sao, kèm bảng vùng trồng Việt Nam và cách rang theo terroir từ ILOTA.

Terroir là tổng hợp các điều kiện tự nhiên của nơi trồng, gồm độ cao, nhiệt độ, lượng mưa, thổ nhưỡng, ánh sáng và hệ sinh thái, cùng cách con người canh tác ở đó. Với cà phê, nhiệt độ trong thời gian hạt phát triển là yếu tố terroir tác động mạnh nhất đến độ chua, hương trái cây và độ sạch trong ly.

Bài viết giải thích terroir từ góc nhìn nông học và cảm quan: yếu tố nào tác động mạnh nhất, thổ nhưỡng ảnh hưởng đến hương vị cà phê đến đâu, các vùng trồng Việt Nam khác nhau ra sao, và thợ rang dùng hiểu biết về terroir thế nào. Các con số được đối chiếu với nghiên cứu có bình duyệt, liệt kê ở cuối bài.

Terroir là gì?

Terroir (đọc gần như “te-roa”) là từ tiếng Pháp, gốc từ tiếng Latin chỉ vùng đất. Ban đầu, người làm rượu vang dùng terroir để giải thích vì sao hai vườn nho sát nhau ở Bourgogne cho hai loại rượu khác nhau. Ngày nay, terroir được dùng cho nhiều cây trồng khác, trong đó có trà, ca cao và cà phê.

Với hương vị cà phê, terroir thường gồm sáu nhóm yếu tố:

  1. Độ cao so với mực nước biển, thông qua tác động lên nhiệt độ.
  2. Khí hậu: nhiệt độ trung bình, biên độ nhiệt ngày đêm, lượng mưa và mùa khô.
  3. Thổ nhưỡng: loại đất, khoáng chất, độ pH, khả năng giữ và thoát nước.
  4. Ánh sáng và vĩ độ: cường độ nắng, độ dài ngày, độ che bóng.
  5. Địa hình: hướng dốc, độ dốc, gió, sương mù.
  6. Hệ sinh thái và con người: cây che bóng, vi sinh vật trong đất, tập quán canh tác của nông hộ.

Một số tài liệu tách riêng yếu tố con người, gồm giống, cách thu hái và sơ chế. Ở bài này, chúng tôi coi giống và sơ chế là hai biến số riêng, vì cùng một terroir có thể cho ra rất nhiều hương vị khác nhau nếu đổi giống hay đổi cách sơ chế.

giong-ca-phe-heirloom-huong-vi-hoa-qua-cua-ethiopia

Terroir có thật sự quyết định hương vị cà phê không?

Có, nhưng không đứng một mình. Hương vị cà phê là kết quả của giống (di truyền), terroir (môi trường) và cách con người thu hái, sơ chế, rang. Trong nhóm yếu tố terroir, nghiên cứu cho thấy nhiệt độ có tác động lớn nhất.

Nghiên cứu của Bertrand và cộng sự đăng trên Food Chemistry năm 2012 phân tích nhân xanh Arabica từ 16 lô đất trên đảo Réunion, nơi có dải khí hậu rất rộng. Nhóm tác giả kết luận rằng nhiệt độ không khí trung bình trong giai đoạn hạt phát triển ảnh hưởng mạnh nhất đến hồ sơ cảm quan. Cà phê trồng ở điều kiện mát có độ chua, hương trái cây và chất lượng hương cao hơn. Ngược lại, nhiệt độ và bức xạ mặt trời cao gắn với các lỗi như vị cỏ xanh (green) và vị đất (earthy), cùng sự tích lũy các hợp chất butan-2,3-diol, butan-1,3-diol vẫn tồn tại sau khi rang.

Điều này giải thích vì sao terroir thường được tóm gọn bằng chữ “độ cao”. Thực ra, độ cao chỉ là cách nhanh nhất để có nhiệt độ thấp ở vùng nhiệt đới. Một vườn ở 1.200 m gần xích đạo có thể nóng hơn một vườn ở 900 m xa xích đạo hơn, nên hai terroir cùng độ cao chưa chắc cho cùng hương vị cà phê.

Rang cũng vậy: Hương vị cà phê hình thành trong lò rang qua phản ứng Maillard, nhưng nguyên liệu của phản ứng đó, tức đường, axit amin và axit hữu cơ trong nhân xanh, là sản phẩm của terroir. Cũng cần nói thẳng: Sơ chế mạnh tay có thể che lấp terroir. Một lô lên men yếm khí kéo dài hay đồng ủ với trái cây sẽ mang hương của quá trình lên men nhiều hơn hương vùng trồng.

terroir-giai-ma-huong-vi-goc-cua-hat-ca-phe

Giống cà phê và terroir tương tác với nhau thế nào?

Cùng một terroir, giống khác nhau cho hương vị cà phê khác nhau; cùng một giống, terroir khác nhau cũng cho kết quả khác. Người làm nghề gọi đây là tương tác giữa di truyền và môi trường.

Giống quyết định “trần” chất lượng mà hạt có thể đạt: Geisha, Typica hay Bourbon có tiềm năng hương thơm khác Catimor hay Robusta. Terroir quyết định hạt có chạm được trần đó hay không. Một cây Geisha trồng ở vùng thấp và nóng thường không thể hiện được hương hoa nhài nổi tiếng của nó. Ngược lại, Catimor là nhóm giống lai có nguồn gen Robusta, nên kháng gỉ sắt tốt nhưng thường cần terroir mát và quả chín kỹ để bớt vị đắng, vị gỗ.

Vậy giống cà phê quyết định bao nhiêu phần trăm hương vị, xem thêm tại bài viết: [Giống cà phê quyết định bao nhiêu phần trăm hương vị cuối cùng?]

Cũng vì tương tác này mà hai bảng mô tả hương vị theo vùng trồng không bao giờ trùng nhau hoàn toàn. Danh mục giống Arabica của World Coffee Research ghi rõ tiềm năng chất lượng của từng giống ở các độ cao khác nhau, và là tài liệu tham khảo tốt khi muốn biết một giống hợp với terroir nào.

terroir-giai-ma-huong-vi-goc-cua-hat-ca-phe

Độ cao ảnh hưởng đến terroir và hương vị cà phê như thế nào?

Lên cao, nhiệt độ giảm, quả chín chậm hơn, hạt có thêm thời gian tích lũy đường và axit hữu cơ, nên thường đặc hơn và chua sáng hơn. Trong khí quyển, nhiệt độ trung bình giảm khoảng 6,5°C cho mỗi 1.000 m, vì thế độ cao là “đòn bẩy” mạnh nhất của terroir ở vùng nhiệt đới.

Theo tổng quan của DaMatta và Ramalho (Brazilian Journal of Plant Physiology, 2006), Arabica phát triển tốt nhất ở nhiệt độ trung bình năm khoảng 18–21°C. Trên 23°C, quả phát triển và chín nhanh hơn, thường làm chất lượng giảm. Robusta thì ưa nóng hơn, khoảng 22–26°C, và thường được trồng từ mực nước biển đến khoảng 800 m.

Vùng độ caoĐặc điểm môi trườngĐặc điểm hạtHương vị thường gặpGợi ý khi rang
Thấp (dưới 800 m)Nóng, quả chín nhanhMật độ thấp, hạt mềm hơnĐắng rõ, gỗ, đất, sô-cô-la đen, các loại hạtNhiệt nạp vừa phải, theo dõi sát để tránh cháy bề mặt
Trung bình (800–1.200 m)Ôn hòa, chênh nhiệt ngày đêm vừaMật độ trung bìnhCaramel, hạt nướng, chua ngọt cân bằngRang vừa, phát triển cân đối sau nổ lần 1
Cao (trên 1.200 m)Mát, quả chín chậmHạt đặc, cứng (ở Trung Mỹ gọi là SHB, Strictly Hard Bean)Chua sáng, hoa, cam chanh, berryHạt đặc chịu nhiệt tốt, có thể dùng nhiệt nạp cao hơn để nhiệt vào tới lõi

Các mốc độ cao là tham chiếu chung cho Arabica ở gần xích đạo; vùng xa xích đạo như Tây Bắc Việt Nam đạt nhiệt độ mát ở độ cao thấp hơn.

Một lưu ý: Thuật ngữ SHB (Strictly Hard Bean) hay SHG (Strictly High Grown) là hệ phân hạng theo độ cao của từng nước Trung Mỹ, với ngưỡng khác nhau. Đây không phải chuẩn quốc tế áp dụng chung cho mọi terroir.

Xem thêm chi tiết về cà phê SHG và phân biệt thuật ngữ SHB và SHG tại bài viết: [Cà phê Strictly High Grown (SHG): Vì sao cà phê trồng trên cao luôn được giới sành săn đón?]

Độ cao ảnh hưởng đến hương vị cà phê như thế nào, xem thêm tại bài viết: [Độ cao ảnh hưởng đến cà phê như thế nào? Điều mà nhiều người pha cà phê chưa từng để ý]

Nhiệt độ và biên độ nhiệt ngày đêm tác động ra sao?

Nhiệt độ trong giai đoạn quả phát triển là yếu tố terroir quan trọng nhất. Trời mát giúp quả chín chậm, đều; trời nóng làm quả chín vội, hạt kém đặc và dễ có vị cỏ, vị đất.

Ban ngày, lá quang hợp tạo đường. Ban đêm, cây hô hấp và tiêu hao một phần đường đó. Khi đêm mát, tốc độ hô hấp giảm, nên phần đường giữ lại cho quả nhiều hơn. Vì vậy, các vùng có biên độ nhiệt ngày đêm lớn như cao nguyên Lâm Đồng hay vùng núi Tây Bắc thường cho cà phê ngọt và có cấu trúc axit rõ.

Terroir quá lạnh cũng không tốt. Theo DaMatta và Ramalho (2006), dưới khoảng 17–18°C, sinh trưởng của Arabica bị chậm lại đáng kể. Robusta không chịu được nhiệt độ dưới 5–6°C hay thời gian dài ở mức 15°C. Sương muối từng gây thiệt hại lớn ở các vùng trồng xa xích đạo, như Paraná và Minas Gerais của Brazil.

Lượng mưa và mùa khô ảnh hưởng thế nào đến terroir?

Cà phê cần lượng mưa đủ và một mùa khô ngắn rõ rệt. Theo DaMatta và Ramalho (2006), lượng mưa tối ưu của cả Arabica và Robusta khoảng 1.200–1.800 mm/năm, và một giai đoạn khô khoảng 2–4 tháng giúp kích thích cây ra hoa đồng loạt khi mưa đầu mùa đến.

Ở một terroir có mùa khô rõ, ra hoa đồng loạt nghĩa là quả chín cùng lúc, dễ hái chọn quả chín và mẻ hạt đồng đều hơn. Ở vùng mưa rải rác quanh năm, cây ra hoa nhiều đợt, trên một cành có cả quả xanh lẫn quả chín, khiến tỷ lệ hạt non trong lô tăng. Robusta chịu mưa lớn trên 2.000 mm tốt hơn Arabica.

Mưa và độ ẩm còn quyết định cách sơ chế phù hợp. Vùng khô, nắng nhiều thuận lợi cho sơ chế khô (natural), như phần lớn Robusta Tây Nguyên phơi vào mùa khô. Vùng mưa nhiều, ẩm cao như Colombia hay Indonesia thường chọn sơ chế ướt hoặc wet-hulled vì phơi nguyên quả vài tuần dễ mốc. Như vậy, terroir ảnh hưởng đến hương vị cà phê cả trực tiếp lẫn gián tiếp, qua cách người trồng chọn sơ chế.

terroir-giai-ma-huong-vi-goc-cua-hat-ca-phe

Thổ nhưỡng ảnh hưởng đến hương vị cà phê đến đâu?

Thổ nhưỡng quyết định cây có đủ nước, đủ dinh dưỡng và bộ rễ có khỏe hay không. Đất tốt giúp cây nuôi quả đầy đủ, từ đó hạt chắc và đồng đều. Tuy vậy, mối liên hệ trực tiếp giữa một loại đất và một nốt hương cụ thể trong ly vẫn chưa được chứng minh rõ như với nhiệt độ.

Trong các yếu tố terroir, đất là phần khó thay đổi nhất. Cà phê thường được khuyến nghị trồng trên đất tơi xốp, thoát nước tốt, giàu hữu cơ, hơi chua. Đất úng làm rễ thối; đất quá nghèo khiến cây “kiệt sức” sau vụ được mùa. Các nguyên tố dinh dưỡng có vai trò khác nhau:

  • Đạm (N): Cần cho lá và cành. Thừa đạm làm cây tốt lá, quả chín không đều; thiếu đạm làm cây vàng lá, hạt nhỏ.
  • Kali (K): Tham gia vận chuyển đường về quả, ảnh hưởng đến độ đầy hạt.
  • Lân (P): Cần cho rễ và ra hoa.
  • Canxi, magie và vi lượng như kẽm, bo: Ảnh hưởng đến ra hoa, đậu quả và độ đồng đều.
Loại đấtVùng tiêu biểuĐặc điểmẢnh hưởng thường được ghi nhận
Đất đỏ bazanTây Nguyên (Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng), một phần BrazilTơi xốp, sâu, giàu sắt và nhôm oxit, giữ ẩm tốtCây khỏe, năng suất cao; Robusta trên đất bazan thường cho thân vị dày
Đất núi lửa (Andisols)Colombia, Guatemala, Costa Rica, Kenya, EthiopiaNhẹ, xốp, giàu hữu cơ, giữ nước và khoáng tốtThường đi cùng độ cao lớn, nên khó tách riêng tác động của đất và của nhiệt độ
Đất feralit, đất đồi núiTây Bắc Việt Nam (Sơn La, Điện Biên)Dốc, dễ rửa trôi nếu không che phủCần che phủ và bón hữu cơ để giữ chất lượng ổn định
Đất pha cátMột số vùng ở Ấn Độ, châu PhiThoát nước nhanh, nghèo dinh dưỡng nếu không bón hữu cơCây dễ thiếu nước vào mùa khô

Những mô tả như “đất bazan cho vị sô-cô-la” hay “đất núi lửa cho vị chua sáng” xuất hiện nhiều trên mạng, nhưng chúng thường lẫn lộn tác động của loại đất với độ cao, giống và cách sơ chế. Đất núi lửa ở Trung Mỹ hầu hết nằm ở độ cao lớn, còn đất bazan Tây Nguyên trồng chủ yếu Robusta. Khi đánh giá thổ nhưỡng ảnh hưởng đến hương vị cà phê, chúng tôi coi đất là nền tảng cho cây khỏe, còn hương vị cụ thể phụ thuộc thêm vào nhiều yếu tố khác.

Xem thêm về các loại đất trồng cà phê tại bài viết: [Các loại đất trồng cà phê: Điều gì khiến đất đỏ bazan trở thành “nền móng” của nhiều vùng cà phê nổi tiếng?]

Ánh sáng, bóng râm và vĩ độ đóng vai trò gì?

Phần lớn cà phê thế giới được trồng trong “vành đai cà phê”, khoảng giữa chí tuyến Bắc và chí tuyến Nam. Vĩ độ quyết định độ dài ngày, góc nắng và mùa mưa, còn bóng râm điều chỉnh lượng nắng mà từng cây nhận được.

Cà phê vốn là cây bụi dưới tán rừng ở Ethiopia, nên bóng râm là một phần của terroir nguyên thủy. Trồng dưới bóng râm làm quả chín chậm hơn. Trong một thí nghiệm của Geromel và cộng sự (Plant Physiology and Biochemistry, 2008) với Arabica IAPAR 59 ở Brazil, che khoảng 50% nắng làm quả chín muộn hơn khoảng một tháng, khoảng 260 ngày sau ra hoa so với 231 ngày ngoài nắng.

Ở lần lấy mẫu 214 ngày sau ra hoa, tỷ lệ hạt lớn từ 6,8 mm trở lên ở lô che bóng là 27,5%, so với 7,9% ngoài nắng. Các nghiên cứu khác như Vaast và cộng sự (2006) cũng ghi nhận bóng râm cải thiện chất lượng nước uống, chủ yếu nhờ quả chín chậm và hạt đầy hơn.

Bóng râm không phải lúc nào cũng tốt cho terroir. Che quá dày làm giảm năng suất và tăng nguy cơ nấm bệnh ở vùng ẩm. Ở vùng đã đủ cao và mát, lợi ích của bóng râm thường nhỏ hơn so với vùng thấp và nóng.

Tìm hiểu thêm về canh tác cà phê dưới bóng râm tại bài viết: [Canh tác cà phê dưới bóng râm: 5 đánh đổi mang lại “chuẩn mới” cho Specialty Coffee]

terroir-dieu-gi-khien-hat-ca-phe-mang-dau-an

Bản đồ terroir: Các vùng trồng cà phê tiêu biểu

Mỗi vùng trồng là một tổ hợp terroir riêng. Bảng dưới tóm tắt các vùng ILOTA thường làm việc tại Việt Nam và một số vùng quốc tế để so sánh.

VùngĐộ cao tham khảoLoài, giống chínhTerroir nổi bậtHương vị thường gặp
Cầu Đất (Lâm Đồng)Trên 1.500 mArabica, chủ yếu nhóm Catimor; một số vườn Typica, BourbonMát quanh năm, sương mù, biên độ nhiệt lớnChua thanh cam chanh, hoa nhẹ, hậu trà
Sơn La, Điện Biên (Tây Bắc)Khoảng 600–1.200 mArabica CatimorVĩ độ cao hơn Tây Nguyên, mùa đông lạnh, chịu gió mùa Đông BắcNgọt đường nâu, mật ong, axit dịu hơn Cầu Đất
Buôn Ma Thuột, Cư M’gar (Đắk Lắk)Khoảng 400–800 mRobustaĐất đỏ bazan, hai mùa mưa nắng rõThân vị dày, sô-cô-la đắng, hạt dẻ nướng
Yirgacheffe (Ethiopia)Khoảng 1.700–2.200 mArabica bản địa (heirloom)Cao, mát, đa dạng di truyền lớnHoa nhài, cam bergamot, chanh vàng, cấu trúc như trà
Antigua (Guatemala)Khoảng 1.500–1.700 mBourbon, Caturra, CatuaíThung lũng bao quanh núi lửa, đất tro núi lửaSô-cô-la, táo xanh, gia vị
Huila (Colombia)Khoảng 1.500–2.000 mCaturra, Castillo, ColombiaGần xích đạo, mưa nhiều, nhiều vi khí hậuNgọt caramel, trái cây đỏ, axit sáng

Độ cao và hương vị là khoảng tham khảo; từng nông hộ, từng niên vụ có thể khác.

Terroir cà phê Việt Nam

Tây Nguyên là thủ phủ Robusta với terroir đặc trưng: Đất đỏ bazan và hai mùa rõ rệt. Cà phê nhân Robusta vùng Buôn Ma Thuột được bảo hộ chỉ dẫn địa lý “Buôn Ma Thuột”, với quy chế quản lý do UBND tỉnh Đắk Lắk ban hành. Ở cấp lô hạt, Robusta hái chín chọn lọc, phơi kỹ trên terroir này có thể đạt hạng Fine Robusta, tức từ 80 điểm theo hệ chấm Q Robusta của Viện Chất lượng Cà phê (CQI).

Arabica Việt Nam tập trung ở cao nguyên Lâm Đồng và vùng núi Tây Bắc. Theo báo Sài Gòn Giải Phóng (2015), Arabica Cầu Đất trồng ở độ cao trên 1.500 m, riêng xã Xuân Trường khi đó có khoảng 1.400 ha. Tây Bắc tuy thấp hơn nhưng nằm ở vĩ độ cao hơn, mùa đông lạnh, nên đạt được điều kiện mát ở độ cao thấp hơn Lâm Đồng. Đây là ví dụ rõ cho việc độ cao chỉ là một phần của terroir.

Khi cupping hai lô Arabica Catimor washed, một từ Cầu Đất và một từ Sơn La, chúng tôi thường ghi nhận lô Cầu Đất có axit kiểu cam chanh rõ hơn và hậu vị như trà, còn lô Sơn La ngọt kiểu đường nâu, mật ong, axit tròn hơn. Theo từ vựng của Bánh xe hương vị (Coffee Taster’s Flavor Wheel) do SCA và World Coffee Research phát triển, lô Cầu Đất nghiêng về nhóm “Fruity/Citrus fruit”, còn lô Sơn La nghiêng về “Sweet/Brown sugar”.

Xem thêm về đặc điểm cà phê Tây Nguyên từ vùng đất đỏ bazan tại bài viết: [Cà phê Tây Nguyên: Từ vùng đất đỏ Bazan đến bản sắc văn hóa của Đất Nước]

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi terroir

Terroir không cố định. Khi nhiệt độ trung bình tăng, vùng phù hợp để trồng Arabica dịch chuyển lên cao hơn, còn vùng thấp và nóng dần kém phù hợp.

Nghiên cứu của Bunn và cộng sự (Climatic Change, 2015) dự báo diện tích đất phù hợp cho Arabica có thể giảm khoảng 50% vào năm 2050. Theo tóm tắt của World Coffee Research, độ cao trung vị của vùng phù hợp sẽ tăng thêm hơn 300 m. Các vùng nóng, khô, có mùa khô dài chịu tác động mạnh nhất. Các vùng mát quanh xích đạo như Colombia, Ethiopia, Kenya, Indonesia ít bị ảnh hưởng hơn, nhưng vẫn giảm khoảng một phần ba.

Kết quả của Bertrand và cộng sự (2012) cũng cảnh báo rằng nhiệt độ tăng ở vùng núi nhiệt đới có thể làm giảm chất lượng cà phê. Với người trồng, các biện pháp thích ứng thường gồm trồng cây che bóng, chọn giống chịu nhiệt, cải thiện tưới và giữ ẩm đất.

Xem thêm về canh tác cà phê trước biến đổi khí và giải pháp dành cho Việt Nam tại bài viết: [Canh tác cà phê trước biến đổi khí hậu: Từ vùng thấp ở Trung Quốc đến nguồn gen Liberica]

Thợ rang dùng hiểu biết về terroir như thế nào?

Terroir cho biết hạt đặc hay xốp, nhiều axit hay ít, nên thợ rang dùng nó làm điểm xuất phát để dựng hồ sơ rang (roast profile). Mục tiêu là làm rõ đặc trưng vùng trồng thay vì rang mọi lô về cùng một vị.

Đặc điểm terroirĐặc điểm nhân xanhHướng xử lý ở xưởng ILOTAGợi ý pha
Cao, mát (Cầu Đất, Ethiopia)Hạt đặc, nhiều axitNhiệt nạp cao hơn, phát triển vừa đủ để giữ axit và hương hoaPour over, nước khoảng 92–94°C
Trung bình (Sơn La, Huila)Mật độ trung bìnhRang vừa, cân bằng ngọt và chuaPour over, espresso
Thấp, nóng (Robusta Đắk Lắk)Hạt xốp hơn, ít axitNhiệt nạp vừa phải, tránh cháy bề mặt, kéo dài giai đoạn sấyPhin, espresso pha sữa, nước khoảng 94–96°C

Trước khi rang, để đọc được terroir của lô hạt, mỗi lô nhân xanh được kiểm tra độ ẩm, kích thước sàng, mật độ và tỷ lệ lỗi. Khi rang Arabica Cầu Đất trên máy Giesen mẻ 1 kg, chúng tôi thường dùng nhiệt nạp cao hơn lô Sơn La cùng giống, vì hạt Cầu Đất đặc hơn và cần nhiều năng lượng để nhiệt vào tới lõi. Với Robusta Đắk Lắk, chúng tôi hạ nhiệt nạp và kéo dài giai đoạn sấy đầu mẻ để hạt chín đều, không bị khét bề mặt.

ILOTA không áp một công thức rang chung cho mọi lô. Mỗi loại hạt có hồ sơ rang riêng, được chốt sau khi rang thử và cupping, để phần terroir trong hạt còn nguyên trong ly.

Câu hỏi thường gặp về terroir cà phê

Terroir trong cà phê khác gì terroir trong rượu vang?

Về khái niệm, terroir trong cà phê và rượu vang giống nhau: đều nói về ảnh hưởng của nơi trồng lên hương vị. Khác biệt là cà phê còn qua sơ chế và rang, hai bước có thể làm thay đổi mạnh hương vị. Vì vậy, terroir cà phê thường khó nhận ra hơn nếu sơ chế hoặc rang quá đậm.

Yếu tố terroir nào quan trọng nhất với cà phê?

Nhiệt độ trong giai đoạn hạt phát triển, thường gắn với độ cao và vĩ độ. Nghiên cứu của Bertrand và cộng sự (2012) cho thấy đây là yếu tố khí hậu ảnh hưởng mạnh nhất đến hồ sơ cảm quan của Arabica. Thổ nhưỡng và lượng mưa quan trọng cho sức khỏe cây và độ đồng đều của hạt.

Cà phê trồng càng cao có càng ngon không?

Không hẳn. Độ cao chỉ là một phần của terroir. Trồng cao thường cho hạt đặc và chua sáng hơn, nhưng quá lạnh làm cây chậm phát triển và dễ gặp sương muối. Hương vị cà phê ngon hay không còn phụ thuộc giống, thu hái, sơ chế và rang.

Thổ nhưỡng ảnh hưởng đến hương vị cà phê thế nào?

Thổ nhưỡng quyết định khả năng giữ nước, dinh dưỡng và sức khỏe bộ rễ, từ đó ảnh hưởng đến độ đầy và độ đồng đều của hạt. Tuy vậy, mối liên hệ trực tiếp giữa một loại đất và một nốt hương cụ thể chưa được chứng minh rõ. Phần lớn khác biệt hương vị giữa các vùng còn đến từ nhiệt độ, giống và sơ chế.

Robusta có terroir không?

Có. Robusta Đắk Lắk trên đất bazan, Robusta Gia Lai hay Robusta trồng xen ở vùng cao hơn đều cho hương vị khác nhau. Khi được hái chín và sơ chế kỹ, đặc trưng terroir của Robusta thể hiện rõ hơn qua các nốt cacao, hạt rang, đường nâu.

Làm sao biết một gói cà phê thể hiện terroir?

Hãy tìm bao bì ghi rõ terroir: vùng trồng cụ thể, độ cao, giống và phương pháp sơ chế. Cà phê single origin rang sáng đến vừa thường thể hiện terroir rõ nhất. Cà phê blend hoặc rang rất đậm thì phần terroir thường bị che bớt.

Nguồn tham khảo

  1. Bertrand B., Boulanger R., Dussert S., Ribeyre F., Berthiot L., Descroix F., Joët T. (2012). Climatic factors directly impact the volatile organic compound fingerprint in green Arabica coffee bean as well as coffee beverage quality. Food Chemistry, 135(4), 2575–2583.
  2. DaMatta F. M., Ramalho J. D. C. (2006). Impacts of drought and temperature stress on coffee physiology and production: a review. Brazilian Journal of Plant Physiology, 18(1), 55–81.
  3. Geromel C., Ferreira L. P., Davrieux F. và cộng sự (2008). Effects of shade on the development and sugar metabolism of coffee (Coffea arabica L.) fruits. Plant Physiology and Biochemistry, 46, 569–579.
  4. Vaast P., Bertrand B., Perriot J.-J., Guyot B., Génard M. (2006). Fruit thinning and shade improve bean characteristics and beverage quality of coffee (Coffea arabica L.) under optimal conditions. Journal of the Science of Food and Agriculture, 86(2), 197–204.
  5. Bunn C., Läderach P., Ovalle Rivera O., Kirschke D. (2015). A bitter cup: climate change profile of global production of Arabica and Robusta coffee. Climatic Change, 129(1), 89–101; tóm tắt của World Coffee Research.
  6. Báo Sài Gòn Giải Phóng (14/08/2015). Cà phê arabica Đà Lạt “trình làng” thế giới.
  7. Báo Nhân Dân. Đắk Lắk ban hành Quy chế quản lý chỉ dẫn địa lý “Buôn Ma Thuột” cho sản phẩm cà-phê Robusta.
  8. SCA & World Coffee Research (2016). Coffee Taster’s Flavor Wheel.
  9. Coffee Quality Institute. Chương trình Q Arabica và Q Robusta (coffeeinstitute.org).

Kết luận

Terroir là “địa chỉ” của hạt cà phê: Độ cao, nhiệt độ, mưa, đất, nắng và con người ở nơi đó cùng tạo nên đặc trưng mà người nếm có thể nhận ra trong ly. Trong các yếu tố terroir, nhiệt độ có tác động rõ nhất, còn thổ nhưỡng là nền tảng cho cây khỏe và hạt đồng đều. Giống và sơ chế có thể khuếch đại hoặc che lấp terroir, còn thợ rang thì quyết định phần terroir đó còn lại bao nhiêu trong ly.

Muốn so sánh terroir trực tiếp? ILOTA có các lô Arabica Cầu Đất, Arabica Sơn La và Robusta Đắk Lắk ghi rõ vùng trồng và sơ chế. Xem bộ sưu tập cà phê đặc sản, cà phê rang mộc của ILOTA hoặc liên hệ để đặt lịch cupping và nhận mẫu thử cho quán.

 

 

 

 

 

 

 

ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo” 

  1. Tham gia ILOTA ACADEMY để cập nhật kiến thức chuyên sâu về Trà & Cà phê mỗi ngày. 👉 [Tham gia nhóm tại đây]
  2. Tư vấn & Đặt hàng:

👉 Mua sỉ, kênh quán, OEM: 0981.427.229 (Anh Thắng)

👉 Mua lẻ: 0981.427.229 (Thái Sơn)

Facebook: ILOTA Coffee Roasters

Địa chỉ: 108 Trần Đình Xu, Cầu Ông Lãnh, Hồ Chí Minh

author-avatar

Về Thái Ngọc

Thái Ngọc là Chuyên gia R&D và Kiểm soát chất lượng (QC) tại ILOTA Coffee & Tea - Nhà rang may đo. Với hơn 5 năm kinh nghiệm thực chiến, Thái Ngọc chuyên sâu nghiên cứu về Cà phê đặc sản (Special Coffee) và Trà Shan Tuyết cổ thụ. Cô trực tiếp tham gia quy trình thử nếm (Cupping) và phát triển các hồ sơ rang (Roasting Profiles) độc bản cho đối tác F&B. Những kiến thức cô chia sẻ đều được đúc kết từ quá trình vận hành thực tế tại ILOTA.