Kiến thức, Cà phê, Nhân xanh

Độ chua trong cà phê là gì? Dấu ấn làm nên hương vị đặc sản đích thực

do-chua-trong-ca-phe-la-gi

Tại sao ly cà phê Arabica Ethiopia lại có vị chua thanh tựa quả mọng, còn ly cà phê Robusta lại trầm và ít chua hơn? Tất cả nằm ở độ chua trong cà phê – linh hồn của hương vị cà phê đặc sản.

Độ chua trong cà phê (acidity) là cảm giác tươi, sáng và mọng nước trên lưỡi, đến từ các axit hữu cơ như citric, malic, quinic và acetic. Cà phê pha có pH khoảng 4,85–5,13, nhưng cảm giác chua phụ thuộc vào tổng lượng axit chuẩn độ, mức rang và cách pha hơn là pH. Độ chua tốt luôn đi cùng vị ngọt và hậu vị sạch.

Ở bàn cupping của xưởng ILOTA, độ chua trong cà phê là thuộc tính khiến khách mới hay nhăn mặt nhất, nhưng cũng là thứ người làm nghề tìm kiếm nhiều nhất. Một ly Ethiopia sơ chế ướt có thể gợi vị cam bergamot, một ly Kenya gợi lý chua đen. Cùng là “chua”, nhưng đó là vị chua của trái cây chín, không phải vị chua gắt của cà phê pha non.

Bài viết này giải thích độ chua trong cà phê đến từ đâu, vì sao pH không nói hết câu chuyện, các yếu tố từ vùng trồng đến ly pha làm độ chua trong cà phê thay đổi, cách phân biệt acidity tốt với vị chua lỗi (sour) và cách sửa khi ly cà phê bị chua gắt. Số liệu được dẫn từ Hiệp hội Cà phê Đặc sản (SCA), Trung tâm Cà phê UC Davis và các nghiên cứu được liệt kê ở cuối bài.

Độ chua trong cà phê là gì?

Độ chua trong cà phê là thuộc tính cảm quan mô tả mức độ sáng, tươi và sống động của vị cà phê. Trong cà phê đặc sản, người ta đánh giá cả cường độ lẫn chất lượng của vị chua: Chua mềm như táo, sáng như cam hay gắt như giấm.

Trong cupping, acidity là một trong các thuộc tính chính được chấm điểm, bên cạnh hương, vị, hậu vị, độ ngọt, thân vị và độ cân bằng. Hệ thống Đánh giá Giá trị Cà phê (Coffee Value Assessment, CVA) mà SCA đang phát triển tách riêng phần mô tả (cà phê chua đến mức nào, chua kiểu gì) và phần cảm nhận (người chấm thích hay không thích). Cách tách này cho thấy độ chua trong cà phê vừa là một đặc tính đo được, vừa là chuyện khẩu vị.

Xem thêm về Acidity tại bài viết: [Acidity trong cà phê: Vai trò của vị chua và sự cân bằng hương vị]

do-chua-trong-ca-phe-la-gi

Một vài ví dụ về độ chua trong cà phê theo vùng trồng:

Vùng trồngKiểu độ chua trong cà phê thường gặpNốt hương gợi liên tưởng
Ethiopia (washed)Sáng, thanh, nhiều tầngCam bergamot, chanh vàng, đào, hoa nhài
KenyaMạnh, mọng, sắc nétLý chua đen, bưởi, berry đỏ
Rwanda, BurundiSáng nhưng cân bằngCam chanh, berry, trà đen
ColombiaTròn, mềmTáo đỏ, trái cây vàng, caramel
Brazil (natural)Thấp, dịuHạt, sô-cô-la, đường nâu
Robusta Việt NamThấp đến trung bình, dễ đắngNgũ cốc, cacao; lô Fine Robusta có thể có nốt trái cây khô

Vì sao có độ chua trong cà phê?

Độ chua trong cà phê xuất hiện vì hạt chứa nhiều axit hữu cơ và axit chlorogenic. Lượng axit này thay đổi theo giống, vùng trồng, độ chín, sơ chế, mức rang và cách pha.

Một phân tích tổng hợp (meta-analysis) của Sara Yeager tại UC Davis (2021), gom 121 công bố khoa học với hơn 7.500 số liệu nồng độ axit, cho thấy bốn axit citric, quinic, malic và acetic chiếm hơn 88% tổng khối lượng axit hữu cơ trong Arabica rang. Robusta rang có tổng axit hữu cơ cao gấp khoảng 2–5 lần Arabica, chủ yếu do nhiều axit formic và acetic hơn, trong khi citric, quinic và malic ở mức tương đương.

do-chua-trong-ca-phe-la-gi

AxitCảm nhận thường được mô tảThay đổi khi rang
CitricChua sáng kiểu cam, chanh, quýtGiảm dần khi rang đậm hơn
MalicChua mềm kiểu táo xanh, lê, mơGiảm khi rang đậm
AceticÍt thì gợi rượu vang, táo lên men; nhiều thì giống giấmTăng theo mức rang (Yeager, 2021)
LacticChua tròn, mềm, đôi khi giống sữa chuaChủ yếu sinh ra trong lên men khi sơ chế
PhosphoricChua “lấp lánh”, mọng nướcLà axit vô cơ, ít thay đổi
QuinicChua lẫn đắng, khô miệngTăng khi axit chlorogenic phân hủy
Chlorogenic (CGA)Đắng, chát nhẹ; tiền chất của quinic và caffeicGiảm mạnh khi rang đậm

Bảng trên mô tả ngôn ngữ cảm quan, không phải quy tắc hóa học cố định. Nốt táo trong ly cà phê không chỉ do axit malic. Hợp chất thơm, vị ngọt, thân vị, nhiệt độ ly và sự tương tác giữa các thành phần đều góp phần tạo nên độ chua trong cà phê mà ta cảm nhận được.

pH hay độ chua chuẩn độ quyết định độ chua trong cà phê?

Độ chua chuẩn độ (titratable acidity, TA) dự đoán cảm giác chua tốt hơn pH. pH chỉ đo nồng độ ion H⁺ tự do, còn TA đo tổng lượng axit có trong ly.

Theo nghiên cứu của Rao và Fuller (2018) trên Scientific Reports, cà phê pha nóng và cold brew có pH gần như nhau, khoảng 4,85–5,13. Nhưng cà phê pha nóng có TA cao hơn. Nghiên cứu của Batali và cộng sự (2021) tại Trung tâm Cà phê UC Davis cho thấy TA tăng tuyến tính theo nồng độ (TDS), trong khi pH gần như không đổi theo TDS hay mức chiết xuất. TA dự đoán được cảm giác chua ở cả hội đồng cảm quan chuyên nghiệp lẫn người tiêu dùng.

Xem thêm về TDS tại bài viết: [TDS là gì? Chìa khóa “vô hình” quyết định hương vị ly cà phê]

Điều này giải thích một hiện tượng quen thuộc ở quầy pha: Cùng một loại hạt, ly pha đặc hơn thường chua hơn, dù pH gần như không đổi. Vì vậy, khi nói về độ chua trong cà phê, không nên chỉ nhìn vào con số pH.

Độ chua trong cà phê đóng vai trò gì với hương vị?

Acidity, hay độ chua cà phê, tạo cấu trúc cho ly cà phê. Khi cân bằng, độ chua trong cà phê làm vị ngọt nổi bật hơn, tạo đối trọng nhẹ với vị đắng và giúp hậu vị sạch.

Cà phê thiếu acidity thường bị mô tả là “phẳng” (flat), dù hạt không có lỗi. Ngược lại, độ chua trong cà phê quá cao mà thiếu vị ngọt và thân vị sẽ cho cảm giác gắt, mỏng. Người chấm cupping không tìm ly chua nhất, mà tìm ly có độ chua trong cà phê phù hợp với vị ngọt, thân vị và hương thơm.

Trên Bánh xe hương vị (Coffee Taster’s Flavor Wheel) của SCA và World Coffee Research, nhóm “Chua/Lên men” (Sour/Fermented) nằm riêng với nhóm “Trái cây” (Fruity). Hai nhóm này tương ứng với hai mặt của độ chua trong cà phê: Chua kiểu trái cây chín là điểm cộng, chua kiểu lên men quá mức hay giấm thường là lỗi.

Xem thêm chi tiết các nhóm hương trên bánh xe hương vị tại bài viết: [Vòng tròn hương vị cà phê – Coffee Wheel Flavor: Sơ đồ “bắt vị” cho mọi nhà]

Kiến thức đúng – cập nhật nhanh – ứng dụng ngay. Đó là cách những người trong ngành đang phát triển cùng ILOTA ACADEMY mỗi ngày. Cập nhật thông tin chỉ với 2 phút mỗi ngày! Tham gia ngay ILOTA ACADEMY để nhận kiến thức chuyên sâu về Trà & Cà phê.

do-chua-trong-ca-phe-la-gi

Các yếu tố ảnh hưởng đến độ chua trong cà phê

Độ chua trong cà phê chịu ảnh hưởng của cả chuỗi: Terroir và giống quyết định lượng axit trong hạt, sơ chế quyết định độ sạch của vị chua, rang quyết định bao nhiêu axit còn lại, còn pha và nước quyết định bao nhiêu axit vào ly.

KhâuYếu tố chínhẢnh hưởng đến độ chua trong cà phê
Vùng trồngĐộ cao, nhiệt độ, vĩ độKhí hậu mát giúp quả chín chậm, tích lũy nhiều axit hữu cơ
GiốngArabica, Robusta, Geisha, SL28, BourbonArabica thường có độ chua sáng hơn Robusta
Sơ chếWashed, natural, honey, lên menWashed làm độ chua rõ nét; lên men quá mức tạo axit acetic
RangMức rang, thời gian phát triểnRang sáng giữ nhiều citric và malic; rang đậm làm giảm
PhaCỡ xay, nhiệt độ, thời gian, tỷ lệChiết xuất thiếu làm vị chua lộ ra mà thiếu vị ngọt
NướcĐộ kiềm, độ cứngNước nhiều bicarbonate trung hòa axit, làm ly cà phê phẳng

Terroir và giống cây

Khí hậu mát làm quả cà phê chín chậm, nên hạt có thêm thời gian tích lũy đường, axit hữu cơ và tiền chất hương thơm. Đây là lý do cà phê trồng cao thường được gắn với độ chua trong cà phê sáng, nhiều nốt trái cây và hoa.

Tuy vậy, độ cao không tự quyết định chất lượng. Vĩ độ, nhiệt độ, giống, ánh sáng, đất, lượng mưa và cách canh tác cũng ảnh hưởng đến độ chua trong cà phê. Không có ngưỡng độ cao cố định nào, như “trên 1.200 m”, bảo đảm độ chua trong cà phê sẽ đẹp. Tổng quan của Ahmed và cộng sự (2021) trên Frontiers in Plant Science, phân tích 73 nghiên cứu, ghi nhận độ cao là yếu tố có liên hệ rõ nhất với chất lượng cảm quan.

Xem thêm: Terroir: Điều gì khiến hạt cà phê mang dấu ấn vùng trồng? và Độ cao ảnh hưởng đến cà phê như thế nào?.

Về giống, Geisha, SL28 và Bourbon nổi tiếng với độ chua trong cà phê tinh tế. Robusta có độ chua trong cà phê thấp hơn về cảm nhận, dù tổng axit hữu cơ đo được cao hơn, vì vị đắng từ caffeine và axit chlorogenic lấn át.

Phương pháp sơ chế

do-chua-trong-ca-phe-la-gi

Phương pháp sơ chế không tạo thêm nhiều axit, nhưng quyết định độ chua trong cà phê được cảm nhận rõ hay hòa vào vị ngọt.

  • Sơ chế ướt (fully washed): Vỏ và phần lớn chất nhầy được loại bỏ trước khi phơi. Độ chua thường rõ nét, có cấu trúc, ly cà phê sạch với nốt hoa, trà, cam chanh hoặc trái cây tươi.
  • Sơ chế khô (natural): Quả được phơi nguyên. Vị ngọt cao, thân vị dày, nốt trái cây chín. Độ chua thường tròn và hòa vào vị ngọt, đôi khi có nốt rượu vang.
  • Sơ chế mật ong (honey): Giữ lại một phần chất nhầy khi phơi. Độ chua mềm, thân vị trung bình đến dày, nốt caramel hoặc trái cây vàng khô.
  • Lên men kiểm soát: Yếm khí, carbonic maceration hay cấy men giống có thể tạo thêm axit lactic và acetic. Kiểm soát tốt cho độ chua trong cà phê phức hợp; kiểm soát kém cho vị chua giấm.

Xem thêm về các phương pháp sơ chế cà phê: [Các phương pháp sơ chế cà phê – Hành trình đánh thức hương vị trong từng hạt cà phê]

Rang cà phê

Rang là khâu quyết định bao nhiêu độ chua trong cà phê còn lại trong hạt. Theo Yeager (2021), axit chlorogenic giảm mạnh khi rang đậm hơn, trong khi axit acetic tăng theo mức rang.

  • Rang sáng: Giữ đặc trưng vùng trồng, độ chua trong cà phê rõ, nhiều nốt hoa và trái cây, thân vị nhẹ. Nếu hạt phát triển chưa đủ, ly cà phê sẽ chua gắt, mỏng và thiếu ngọt. Rang sáng không có nghĩa là rang non.
  • Rang vừa: Cân bằng độ chua trong cà phê với vị ngọt, thân vị và caramel. Đặc trưng vùng trồng vẫn còn nhưng mềm hơn. Hợp với espresso, pour over, AeroPress và phin.
  • Rang đậm: Citric và malic giảm, độ chua trong cà phê ít nổi bật. Vị đắng, hương rang, sô-cô-la đen và khói chiếm ưu thế, có thể che mất nốt hoa và trái cây.do-chua-trong-ca-phe-la-gi

Xem thêm các mức độ rang: [Các mức độ rang cà phê: Rang sáng (Light), vừa (Medium), đậm (Dark)?]

Pha chế và nước

Cách pha quyết định độ chua trong cà phê cuối cùng trong ly. Axit là nhóm chất hòa tan sớm nhất khi pha, còn đường và hợp chất tạo thân vị hòa tan chậm hơn. Vì vậy, khi chiết xuất thiếu, độ chua trong cà phê lộ ra mà không có vị ngọt cân bằng.

Theo chuẩn Golden Cup của SCA, ly cà phê lọc cân bằng có tỷ lệ chiết xuất khoảng 18–22% và nồng độ (TDS) khoảng 1,15–1,35%. Dưới 18%, ly cà phê thường chua gắt và mỏng.

Nước cũng thay đổi độ chua trong cà phê. Chuẩn nước của SCA đặt mục tiêu tổng chất rắn hòa tan khoảng 150 mg/L, độ kiềm khoảng 40 mg/L và pH khoảng 7,0. Nước có độ kiềm cao (nhiều bicarbonate) trung hòa một phần axit, làm ly cà phê phẳng và nhạt. Nước quá mềm, gần như không có khoáng, lại dễ làm vị chua sắc và gắt hơn.

Phân biệt độ chua trong cà phê tốt (acidity) và vị chua lỗi (sour)

Acidity trong cà phê là độ chua tốt, sạch và có cấu trúc. Sour là vị chua lỗi, gắt và đứng riêng lẻ trong ly. Nhiều người bỏ cà phê đặc sản vì nhầm hai khái niệm này.

Tiêu chíAcidity (độ chua tốt)Sour (vị chua lỗi)
Cảm nhậnSáng, tươi, sạchGắt, sắc, làm nhăn mặt
Trải nghiệm vịMọng nước, kích thích, làm nổi các nốt khácĐứng riêng, lấn át, để lại cảm giác khô hoặc rát họng
Liên tưởngTrái cây tươi: cam, táo xanh, berry, nhoGiấm, nước chanh gắt, sữa chua hỏng, trái cây xanh
Đi cùngVị ngọt, thân vị, hậu vị dễ chịuThân vị mỏng, thiếu ngọt, hậu vị chát
Nguyên nhân thường gặpGiống Arabica, độ cao, sơ chế ướt, rang sáng đến vừa đúng mứcChiết xuất thiếu; rang non; lên men quá mức tạo axit acetic

Một cách thử nhanh độ chua trong cà phê: Nếm ly khi còn nóng và khi đã nguội về khoảng 40–50°C. Độ chua tốt thường chuyển thành vị ngọt kiểu trái cây khi ly nguội. Vị chua lỗi thường càng nguội càng gắt và chát.

do-chua-trong-ca-phe-la-gi

Cách khắc phục khi độ chua trong cà phê bị gắt (sour)

Nếu độ chua trong cà phê quá gắt mà hạt không có lỗi, nguyên nhân thường là chiết xuất thiếu. Thay đổi một biến số mỗi lần và nếm lại sẽ giúp tìm đúng nguyên nhân.

  1. Xay mịn hơn. Với V60, chỉnh mịn hơn khoảng 1–2 nấc. Bột quá thô làm nước chảy nhanh, chưa kịp hòa tan đường và các hợp chất tạo vị ngọt.
  2. Tăng nhiệt độ nước. Nâng từ khoảng 88–90°C lên 92–94°C để tăng tốc độ chiết xuất. Rang càng sáng càng cần nước nóng hơn.
  3. Kéo dài thời gian pha. Nếu một ly pour over xong dưới 2 phút 30 giây, hãy rót chậm hơn, chia nhiều lần để đạt khoảng 2 phút 45 giây đến 3 phút 15 giây.
  4. Kiểm tra tỷ lệ. Với pour over, bắt đầu ở tỷ lệ khoảng 1:15–1:16. Với espresso, nếu shot chua, thử kéo dài tỷ lệ từ 1:2 lên 1:2,5 hoặc tăng thời gian chiết.
  5. Kiểm tra nước và độ tươi của hạt. Dùng nước lọc có khoáng vừa phải, không dùng nước cất. Hạt quá tươi (vài ngày sau rang) còn nhiều CO₂ cũng dễ cho ly cà phê chua và chiết xuất không đều.

Nếu đã chỉnh hết mà ly vẫn chua giấm, hôi lên men hoặc có vị trái cây xanh, lỗi có thể nằm ở khâu sơ chế hoặc rang, không phải ở cách pha.

Câu hỏi thường gặp về độ chua trong cà phê

Cà phê có vị chua có phải bị hỏng không?

Không. Độ chua trong cà phê là đặc tính tự nhiên, nhất là ở Arabica và cà phê đặc sản. Độ chua tốt gợi cam, táo, đào hoặc berry, đi cùng vị ngọt và hậu vị sạch. Cà phê chỉ có lỗi khi vị chua gắt, giống giấm, xanh non hoặc lấn át mọi vị khác.

Vì sao độ chua trong cà phê rang sáng thường cao hơn?

Rang sáng giữ lại nhiều axit tự nhiên như citric và malic, cùng các đặc trưng vùng trồng. Rang đậm làm phân hủy một phần axit, trong khi vị đắng, sô-cô-la và hương rang tăng lên. Rang sáng đạt chuẩn vẫn có vị ngọt, cấu trúc và độ cân bằng.

Tại sao cùng một loại hạt mà độ chua trong cà phê mỗi lần pha lại khác nhau?

Vì mức chiết xuất thay đổi theo cỡ xay, nhiệt độ nước, thời gian, tỷ lệ và cách rót. Nghiên cứu của UC Davis cho thấy ly pha đặc hơn có độ chua chuẩn độ cao hơn và được cảm nhận chua hơn. Để ổn định, hãy cân hạt và nước, giữ công thức và chỉ thay đổi một biến số mỗi lần.

Độ chua trong cà phê Arabica hay Robusta cao hơn?

Arabica thường được cảm nhận chua hơn. Tuy vậy, theo phân tích tổng hợp của UC Davis (2021), Robusta rang có tổng axit hữu cơ cao gấp 2–5 lần, chủ yếu là axit formic và acetic. Robusta không có vị chua rõ vì vị đắng từ caffeine và axit chlorogenic lấn át.

Độ chua trong cà phê có hại cho dạ dày không?

Cà phê có pH khoảng 4,85–5,13, ít axit hơn nhiều so với dịch vị dạ dày. Một nghiên cứu trên 9 người khỏe mạnh (Rubach và cộng sự, 2014) cho thấy cà phê rang đậm, giàu hợp chất N-methylpyridinium, kích thích tiết axit dạ dày ít hơn cà phê rang vừa. Người có bệnh dạ dày nên hỏi ý kiến bác sĩ về lượng cà phê phù hợp.

Làm sao để giảm độ chua trong cà phê khi pha?

Chọn hạt rang vừa hoặc đậm hơn, xay mịn hơn, tăng nhiệt độ nước và kéo dài thời gian pha để chiết xuất đủ vị ngọt. Cold brew cũng thường cho cảm giác ít chua hơn vì độ chua chuẩn độ thấp hơn cà phê pha nóng.

Khi hạt cà phê được “may đo” hương vị riêng

Cà phê công nghiệp thường được rang theo một công thức chung cho mọi loại hạt. Ở ILOTA, chúng tôi điều chỉnh hồ sơ rang theo từng lô: nguồn gốc, giống, sơ chế, độ cao, độ ẩm và mật độ hạt. Mục tiêu là giữ độ chua trong cà phê ở mức sáng và rõ, đồng thời phát triển đủ để có vị ngọt và cân bằng.

Xưởng sử dụng máy rang của Bühler (Thụy Sĩ) và Giesen (Hà Lan). Mỗi lô được rang thử, cupping ở nhiều mức rang, rồi mới chốt hồ sơ cho lô sản xuất. Đó là ý nghĩa của “rang may đo”: tìm điểm rang hợp với bản chất của từng loại hạt, không phải một mức rang cho tất cả.

Nguồn tham khảo

  1. Rao, N.Z., Fuller, M. (2018). Acidity and Antioxidant Activity of Cold Brew Coffee. Scientific Reports. Tóm tắt: ScienceDaily.
  2. Batali, M.E., Cotter, A.R., Frost, S.C., Ristenpart, W.D., Guinard, J-X. (2021). Titratable acidity, perceived sourness, and liking of acidity in drip brewed coffee. ACS Food Science & Technology, 1(4), 559–569. Poster ASIC 2021.
  3. Yeager, S. (2021). A Meta-Analysis of Acids in Coffee and a Quantification of Coffee Beverage Color. UC Davis.
  4. Rubach, M. và cộng sự (2014). A dark brown roast coffee blend is less effective at stimulating gastric acid secretion. Molecular Nutrition & Food Research, 58(6), 1370–1373.
  5. Ahmed, S. và cộng sự (2021). Climate Change and Coffee Quality: Systematic Review. Frontiers in Plant Science, 12.
  6. Farah, A., de Paula Lima, J. (2019). Major Chlorogenic Acids’ Contents and Distribution in Coffees. Trong Coffee: Production, Quality and Chemistry, Royal Society of Chemistry.
  7. Specialty Coffee Association. Golden Cup Standard; SCA Water Quality Standard; Coffee Value Assessment.
  8. SCA & World Coffee Research (2016). Coffee Taster’s Flavor Wheel.

Kết luận

Độ chua trong cà phê là thuộc tính kể câu chuyện về giống, vùng trồng, độ cao, khí hậu, cách sơ chế và người rang. Nó đến từ các axit hữu cơ trong hạt, được định hình qua rang và được quyết định lần cuối khi pha. Cảm giác chua phụ thuộc vào tổng lượng axit nhiều hơn là pH.

Hiểu độ chua trong cà phê giúp người uống phân biệt acidity tốt với vị chua lỗi, và biết chỉnh công thức thay vì bỏ qua một lô hạt ngon. Nếu bạn muốn bắt đầu, hãy thử nếm độ chua trong cà phê ở hai nhiệt độ khác nhau trong cùng một ly.

Khám phá ngay [dòng cà phê đặc sản của ILOTA] – nơi mỗi hạt đều mang trong mình một câu chuyện vị giác riêng, được rang xay chỉn chu để bạn cảm nhận trọn vẹn linh hồn của cà phê.

 

 

 

 

 

 

 

ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo” 

  1. Tham gia ILOTA ACADEMY để cập nhật kiến thức chuyên sâu về Trà & Cà phê mỗi ngày. 👉 [Tham gia nhóm tại đây]
  2. Tư vấn & Đặt hàng:

👉 Mua sỉ, kênh quán, OEM: 0981.427.229 (Anh Thắng)

👉 Mua lẻ: 0981.427.229 (Thái Sơn)

Facebook: ILOTA Coffee Roasters

Địa chỉ: 108 Trần Đình Xu, Cầu Ông Lãnh, Hồ Chí Minh